ONDERZOEK

De wetenschappelijke basis van digitaal samen leren

De inzichten op deze website zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar Computer Supported Collaborative Learning (CSCL) en op onderzoek uitgevoerd binnen Hogeschool VIVES.

Daarbij staat één centrale vraag centraal: hoe kunnen samenwerking en gezamenlijke kennisopbouw optimaal worden ondersteund?

Onderzoek toont aan dat succesvolle samenwerking niet uitsluitend afhangt van een goed ontworpen opdracht of van de gebruikte technologie. Even belangrijk zijn de bereidheid van deelnemers om samen te werken, de kwaliteit van de sociale interacties en de manier waarop samenwerking wordt opgevolgd en geëvalueerd.

De verschillende onderdelen van deze website bouwen voort op deze wetenschappelijke inzichten. Het didactisch model beschrijft hoe een krachtige samenwerkingscontext kan worden ontworpen. De pagina Samenwerking begrijpen belicht de sociale processen die het functioneren van teams beïnvloeden. De BSF-instrumenten maken deze processen vervolgens zichtbaar en ondersteunen teams bij het versterken van hun samenwerking.

CSCL-Readiness

Een belangrijke voorwaarde voor succesvolle samenwerking is CSCL-Readiness: de mate waarin deelnemers voorbereid zijn op digitaal ondersteund samenwerken.

CSCL-Readiness omvat onder meer:

  • de bereidheid om samen te werken;

  • het vertrouwen in de eigen digitale vaardigheden;

  • de motivatie om gezamenlijk kennis op te bouwen;

  • de bereidheid om verantwoordelijkheid op te nemen binnen een team.

Onderzoek toont aan dat deelnemers met een hogere CSCL-Readiness doorgaans kwaliteitsvollere sociale interacties ontwikkelen tijdens digitaal groepswerk. Ook intrinsieke motivatie blijkt een belangrijke voorspeller van succesvolle samenwerking.

Sociale interacties

Samenwerking wordt in belangrijke mate bepaald door de manier waarop deelnemers met elkaar omgaan. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat teams beter functioneren wanneer teamleden:

  • zich psychologisch veilig voelen;

  • open en respectvol communiceren;

  • actief participeren;

  • verantwoordelijkheid opnemen;

  • constructief omgaan met verschillen;

  • regelmatig reflecteren over hun samenwerking.

Bij online samenwerking spelen bovendien begrippen zoals social presence, social space en sociability een belangrijke rol. Hoe sterker deelnemers elkaar ervaren als echte gesprekspartners en hoe sterker het groepsgevoel, hoe groter de kans op succesvolle samenwerking.

Motivatie en samenwerking

Motivatie vormt een belangrijke motor van samenwerking. Onderzoek vanuit de zelfdeterminatietheorie toont aan dat deelnemers zich sterker engageren wanneer zij:

  • autonomie ervaren;

  • zich competent voelen;

  • zich verbonden voelen met hun team.

Wanneer aan deze psychologische basisbehoeften wordt tegemoetgekomen, nemen betrokkenheid, actieve participatie en gezamenlijke kennisopbouw toe.

Samenwerking zichtbaar maken

Hoewel onderzoek duidelijk aangeeft welke factoren succesvolle samenwerking beïnvloeden, beschikken lesgevers, lerarenopleiders en teamcoaches vaak over weinig hulpmiddelen om deze processen systematisch in kaart te brengen.

Daarom werd binnen Hogeschool VIVES het Beoordelingsinstrument voor Sociaal Functioneren (BSF) ontwikkeld. Dit instrument brengt samenwerking in kaart aan de hand van vijf dimensies:

  • psychologische veiligheid;

  • effectieve communicatie;

  • dominantie en machtsverhoudingen;

  • participatie;

  • afleiding.

Door deze aspecten zichtbaar te maken, krijgen teams een objectief beeld van hun samenwerking. De resultaten vormen een waardevol vertrekpunt voor reflectie, dialoog en gerichte verbeteracties.

Van onderzoek naar praktijk

Het uiteindelijke doel van onderzoek is niet alleen het vergroten van kennis, maar ook het ondersteunen van de onderwijspraktijk. Daarom worden de onderzoeksbevindingen op deze website vertaald naar concrete didactische modellen, praktische aanbevelingen, dashboards en meetinstrumenten.

Zo wil deze website leraren, lerarenopleiders, studenten en professionele teams ondersteunen bij het ontwerpen, begrijpen, meten en verbeteren van samenwerking in zowel fysieke als digitale leeromgevingen.

 

Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. 

Dejonckheere, P., Deconinck, H., Caenen, L., & Schelstraete, G. (2022). Meer aandacht nodig voor CSCL-Readiness: Sociaal gedrag en intrinsieke motivatie bij online groepswerk. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 40(1), 19–38.

Dejonckheere, P., Caenen, L., Coussement, S., Opsomer, T., Soetaert, H., & Vanneste, S. (2025). Ontwikkeling en validatie van een vragenlijst voor het meten van sociaal functioneren tijdens groepswerk bij studenten in de lerarenopleiding. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 43, 1–19. 

Kreijns, K., Kirschner, P. A., & Jochems, W. (2003). Identifying the pitfalls for social interaction in computer-supported collaborative learning environments: A review of the research. Computers in Human Behavior, 19(3), 335–353.